Projekt ustawy o zmianie Kodeksu cywilnego

USTAWA
z dnia ........................................
o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

Art. 1. W ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2026 r. poz. 795) w art. 385⁵ po § 1¹ dodaje się § 1²–1⁴ w brzmieniu:

„§ 1². Czynnością zawodową, o którejmowa w § 1 jest czynność prawna dokonywana przez osobę fizyczną
w ramach powtarzalnego wykonywania czynności danego rodzaju, stanowiącego przedmiot jej działalności gospodarczej, z wykorzystaniem posiadanej przez nią wiedzy i doświadczenia, odpowiadających wymaganiom stawianym profesjonalistom wykonującym takie czynności.
§ 1³. Domniemywa się, że czynność prawna polegająca na zawarciu umowy przez osobę fizyczną, o której mowa w § 1, nie ma dla niej charakteru zawodowego, jeżeli rodzaj działalności odpowiadający przedmiotowi tej czynności nie jest ujawniony we wpisie tej osoby w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej według stanu z chwili zawarcia umowy.
§ 1⁴. Domniemanie określone w § 1³ może zostać obalone przez wykazanie, że w chwili zawarcia umowy spełnione były przesłanki określone w § 1². Ciężar udowodnienia tych okoliczności spoczywa na tym, kto z zawodowego charakteru umowy wywodzi skutki prawne. Samo złożenie oświadczenia o zawodowym charakterze umowy, o którym mowa w § 1¹, nie jest wystarczające do obalenia domniemania.”.

Art. 2. Do umów zawartych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe.
Art. 3. Ustawa wchodzi w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia.

UZASADNIENIE

1. Cel i zakres regulacji.

Celem ustawy jest zwiększenie przewidywalności ochrony osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, które zawierają umowy bezpośrednio związane z tą działalnością, lecz niemające dla nich charakteru zawodowego. Projekt określa znaczenie czynności zawodowej oraz wprowadza wzruszalne domniemanie niezawodowego charakteru umowy oparte na zakresie działalności ujawnionym w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, dalej „CEIDG”.
Regulacja obejmuje stosowanie art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego na podstawie art. 385⁵ § 1. Ułatwia ustalenie, czy przedsiębiorca będący osobą fizyczną może korzystać z ochrony przed niedozwolonymi postanowieniami umownymi.

2. Znaczenie wyrażenia „w szczególności”.

W obowiązującym art. 385⁵ § 1 ustawodawca odwołuje się do zawodowego charakteru umowy, wynikającego „w szczególności” z przedmiotu działalności udostępnionego na podstawie przepisów o CEIDG. Wyrażenie to wskazuje na otwarty katalog podstaw oceny. Informacja z ewidencji stanowi istotny punkt odniesienia, lecz nie wyczerpuje okoliczności, które sąd może uwzględnić.
Ustawa nie zawiera jednak definicji czynności zawodowej ani szczególnej reguły dowodowej określającej skutek braku odpowiedniego przedmiotu działalności we wpisie. Sądy dysponują ogólnymi zasadami wykładni i oceny dowodów, lecz nie otrzymują dostatecznie precyzyjnego ustawowego testu rozgraniczającego czynności zawodowe i niezawodowe. Pozostawia to szeroki zakres oceny w indywidualnych sprawach i stwarza ryzyko różnego traktowania podobnych umów.
Niepewność dotyczy zwłaszcza granicy między umową służącą prowadzeniu przedsiębiorstwa a umową należącą do zawodowej specjalizacji osoby fizycznej. Sam gospodarczy cel zakupu, leasingu lub pożyczki nie wyjaśnia, czy dana osoba działa przy ich zawieraniu z wiedzą i doświadczeniem profesjonalisty w zakresie czynności tego rodzaju. Projekt uzupełnia otwartą przesłankę z § 1 o definicję oraz jednoznaczny skutek dowodowy braku odpowiedniego wpisu.

3. Definicja czynności zawodowej.

Projektowany § 1² łączy powtarzalny charakter czynności z wykorzystaniem wiedzy i doświadczenia odpowiadających wymaganiom stawianym profesjonalistom. Elementy te podlegają łącznej ocenie. Chodzi o rodzaj czynności rzeczywiście wykonywanych w działalności danej osoby oraz o kompetencje odnoszące się do tych czynności. Samo doświadczenie w prowadzeniu jakiejkolwiek firmy nie dowodzi profesjonalizmu we wszystkich dziedzinach obrotu.
Powtarzalność dotyczy rodzaju dokonywanych czynności. Zapłata kolejnych rat z jednej umowy leasingu nie oznacza wielokrotnego zawierania takich umów. Uwzględniono również rozpoczęcie powtarzalnej działalności przez osobę posiadającą już właściwą wiedzę i doświadczenie; jej pierwsza umowa może mieć charakter zawodowy.
Wiedza i doświadczenie mają dotyczyć profesjonalnego dokonywania czynności danego rodzaju. Nie wymaga się znajomości każdej klauzuli wzorca. Brak wiedzy o pojedynczym postanowieniu nie wystarcza do uznania umowy za niezawodową. Rzeczywisty brak kompetencji w danej dziedzinie może natomiast uzasadniać ochronę przedsiębiorcy.

4. Domniemanie i znaczenie wpisu w CEIDG.

Projektowany § 1³ ustanawia domniemanie prawne. Po wykazaniu jego podstaw sąd przyjmuje niezawodowy charakter umowy, dopóki domniemanie nie zostanie skutecznie obalone. Rozwiązanie odpowiada konstrukcji przewidzianej w art. 234 Kodeksu postępowania cywilnego: domniemania prawne wiążą sąd, a ich obalenie jest dopuszczalne, jeżeli ustawa tego nie wyłącza.
CEIDG ujawnia przedmiot działalności według Polskiej Klasyfikacji Działalności, nie ewidencjonuje zaś pojedynczych umów. Przesłanką domniemania jest więc brak właściwego rodzaju działalności we wpisie.
Znaczenie ma stan ewidencji z chwili zawarcia umowy. Późniejsza zmiana wpisu nie wpływa na podstawy domniemania dla tej umowy. Osoba powołująca się na domniemanie powinna wykazać właściwy w czasie zakres wpisu i przedmiot czynności. Pozostałe przesłanki art. 385⁵ § 1, w tym bezpośredni związek umowy z działalnością gospodarczą, nadal muszą być spełnione.
Brak odpowiedniego wpisu uruchamia domniemanie niezawodowego charakteru umowy. Istnienie wpisu nie ustanawia domniemania przeciwnego; w takim przypadku stosuje się definicję z § 1² i ogólne zasady dowodowe. Chroni to przed automatycznym pozbawianiem ochrony z powodu szerokiej, niewykorzystywanej faktycznie listy kodów PKD.

5. Obalenie domniemania i ciężar dowodu.

Projektowany § 1⁴ zapewnia wzruszalność domniemania. Druga strona umowy, np. bank, leasingodawca lub firma pożyczkowa, a także jej następca prawny mogą wykazać zawodowy charakter czynności mimo braku odpowiedniego wpisu. Ciężar udowodnienia przesłanek z § 1² spoczywa na podmiocie, który z zawodowego charakteru umowy wywodzi skutki prawne. Domniemanie nie przesądza wyniku całego procesu.
Dowodami mogą być wcześniejsze umowy i dokumentacja prowadzonej działalności, oferty kierowane do klientów, dokumenty potwierdzające kwalifikacje i doświadczenie, korespondencja oraz zeznania świadków. Ich znaczenie zależy od tego, czy potwierdzają wymagane przez § 1² okoliczności istniejące przy zawarciu ocenianej umowy. Sam numer NIP na fakturze, ujęcie wydatku w kosztach lub wykorzystanie rzeczy w przedsiębiorstwie nie wykazują jeszcze zawodowego charakteru czynności.
Niepełny albo nieaktualny wpis nie daje bezwarunkowej ochrony rzeczywistemu profesjonaliście. Kontrahent może przedstawić dowody faktycznej działalności i kompetencji. Domniemanie nie zwalnia przedsiębiorcy z obowiązków dotyczących prawidłowości wpisu.

6. Oświadczenie o charakterze umowy.

Obowiązujący § 1¹ umożliwia złożenie oświadczenia o zawodowym albo niezawodowym charakterze umowy, gdy z jej treści nie wynika, jaki ma ona charakter. Oświadczenie może zostać złożone najpóźniej w chwili zawarcia umowy, a kontrahent nie może uzależniać zawarcia umowy od jego złożenia.
Projekt wyraźnie określa, że samo oświadczenie o zawodowym charakterze umowy nie wystarcza do obalenia nowego domniemania. Oświadczenie może stanowić element materiału dowodowego, lecz powinno znajdować potwierdzenie w faktach świadczących o spełnieniu definicji z § 1². Chroni to przed zastępowaniem rzeczywistej oceny statusu strony ogólnym zapisem w przygotowanym przez kontrahenta formularzu. Brak oświadczenia nie wyłącza ochrony wynikającej z przepisów.

7. Znaczenie dla umów finansowych i innych umów gospodarczych.

Regulacja ma zastosowanie do umów objętych art. 385⁵ § 1, niezależnie od branży kontrahenta. Może mieć znaczenie dla osoby prowadzącej działalność gastronomiczną, która finansuje wyposażenie przez leasing, dla usługodawcy kupującego specjalistyczny sprzęt poza własną dziedziną kompetencji lub dla przedsiębiorcy zaciągającego pożyczkę na potrzeby firmy. Każdorazowo wymaga zbadania przedmiotu konkretnej umowy, zakresu wpisu i zawodowych kompetencji danej osoby.
Przykładowo umiejętność prowadzenia punktu gastronomicznego nie oznacza sama przez się zawodowej wiedzy i doświadczenia w zawieraniu złożonych umów finansowania. Jeśli spełnione są przesłanki domniemania, podmiot finansujący może je obalić, wykazując profesjonalny charakter działalności kontrahenta w zakresie ocenianych czynności. Sam brak kodu PKD dotyczącego usług leasingowych u korzystającego nie przesądza definitywnie o jego ochronie; wpis i faktyczne czynności ocenia się z uwzględnieniem jego roli w umowie.
Definicję i domniemanie ograniczono do ochrony przewidzianej w art. 385⁵; nie zmieniają one automatycznie innych praw przedsiębiorcy. Odesłanie do art. 385⁵ § 1 w odrębnym projekcie dotyczącym kosztów sądowych pozwoli uwzględnić nowe zasady oceny statusu strony, jeżeli oba projekty zostaną uchwalone.

8. Skutki regulacji i wejście w życie.

Oczekiwanym skutkiem jest ułatwienie przewidywania zakresu ochrony i skoncentrowanie postępowania dowodowego na okolicznościach świadczących o zawodowym charakterze czynności. Kontrahent zachowuje możliwość przedstawienia dowodów i obalenia domniemania. Sąd nadal ocenia, czy zostały spełnione przesłanki ochrony oraz czy kwestionowane postanowienie ma charakter niedozwolony.
Projekt nie ustanawia nowych opłat, świadczeń finansowanych z budżetu ani obowiązku tworzenia rejestru. Może wpływać na liczbę sporów i zakres dowodów przeprowadzanych przez sądy; kierunek i wysokość skutków budżetowych wymagają oceny na podstawie danych o takich sprawach. Dla przedsiębiorców oznacza potrzebę uwzględnienia nowej reguły dowodowej przy ocenie kontrahentów i dokumentowaniu zawodowego charakteru zawieranych umów.
Art. 2 przewiduje stosowanie przepisów dotychczasowych do umów zawartych przed wejściem ustawy w życie. Projekt wprowadza nową definicję wpływającą na zakres ochrony oraz nowe domniemanie, dlatego jednoznaczne rozgraniczenie czasowe zapewnia przewidywalność oceny już zawartych umów. O zastosowaniu nowych przepisów decyduje data zawarcia umowy, a nie data wniesienia pozwu.
Przewidziano 30 dni vacatio legis. Okres ten umożliwia zapoznanie się z nową regułą, przegląd procedur zawierania umów oraz przygotowanie sposobu dokumentowania przesłanek zawodowego charakteru czynności. Ustawa nie wymaga wydania aktów wykonawczych.

Sporządził:
Janusz Fudała

Prezes zarządu
Stowarzyszenia
„Franczyzowe Fair Play”